Muziektherapie: de kracht van klank en verbinding
Inspiratie voor vrijwilligersMuziek heeft een bijzondere kracht. Het raakt, troost, verbindt en kan zelfs helend werken. Dat is precies waar muziektherapie om draait. Leen Adam studeerde muziektherapie en doet nu doctoraatsonderzoek naar de rol van muziek in de interactie tussen jongeren met een verstandelijke beperking en hun broers en zussen. Ze vertelt over haar passie en de impact van muziektherapie.
Een combinatie van kunst en wetenschap
“Muziektherapie is een non- en preverbale vorm van psychotherapie,” legt Leen uit. “In Vlaanderen werken we vooral psychodynamisch, wat betekent dat de relatie tussen therapeut en patiënt centraal staat.” Leen studeerde muziektherapie aan het Lemmensinstituut, waar de opleiding een muzikale en een therapeutische pijler combineert. “Enerzijds word je opgeleid tot muzikant en leer je vijf instrumenten bespelen. Zo kan ik piano, gitaar, dwarsfluit, slagwerk en zang. Daarnaast volg je vakken zoals ontwikkelingspsychologie en ziektebeelden aan de faculteit Psychologie van de KU Leuven.” Die brede basis ziet Leen als een grote meerwaarde.
Iedereen kan muziektherapie volgen
Een veelvoorkomend misverstand is dat mensen geloven dat je muzikaal moet zijn om muziektherapie te volgen. “Dat is absoluut niet nodig. Vaak zijn muzikanten zelfs moeilijkere patiënten, omdat ze gewend zijn dat muziek mooi moet klinken. Dat kan hen blokkeren. Dan geef ik ze een instrument dat ze niet kunnen bespelen, zodat ze loskomen van dat idee.”
Tijdens een sessie draait het vooral om improvisatie. “Veel mensen denken dat ik gewoon gitaar speel terwijl zij luisteren, maar dat is niet zo. We spelen samen, en dat kan via actieve muziektherapie – waarbij we samen muziek maken – of receptieve muziektherapie, waar we muziek beluisteren en bespreken.”
“Muziektherapie is dus ook geen muziekles: je leert geen noten lezen of een instrument bespelen. Je zal wel bepaalde basistechnieken leren, zodat je de instrumenten kan gebruiken,” vult Leen nog aan. “Bij een conga bijvoorbeeld moet je een paar verschillende slagen leren, zodat je je geen pijn doet als je erop speelt.”
Rechtstreeks naar de kern
Muziektherapie onderscheidt zich doordat verbale communicatie niet nodig is. “Voor mensen met dementie of een verstandelijke beperking is klassieke gesprekstherapie vaak niet mogelijk. Muziek omzeilt die barrière en raakt direct de kern.”
Dat kan soms confronterend zijn. “Ik had eens een patiënt die tijdens een improvisatie plots begon te huilen. De muziek riep een herinnering op aan zijn moeder, die vroeger hetzelfde liedje zong. Of iemand die stopte met spelen omdat het ritme hem herinnerde aan de agressie van zijn vader. Op zo’n moment is het mijn taak als therapeut om dat proces te begeleiden en veiligheid te creëren.”
Een goede muziektherapeut stemt zich volledig af op de patiënt. “Je mag een sessie nooit starten met een verwachting. Elke keer opnieuw begin je met een open blik en een onvoorwaardelijk positieve ingesteldheid. Het is ook belangrijk dat je authentiek bent, want patiënten voelen dat heel hard aan als dat niet zo is.”
Een belangrijk concept binnen muziektherapie is ‘holding en containment’, afkomstig uit de moeder-kindrelatie. “Een moeder draagt haar kind en creëert zo een veilige omgeving. Dat doet een muziektherapeut ook: een ruimte maken waarin je jezelf kan zijn en fouten mag maken.”
Muziek en geneeskunde: een eeuwenoude connectie
De link tussen muziek en genezing bestaat al eeuwen. “Sjamanen gebruikten muziek om geesten te bezweren, en in de Griekse oudheid werd muziek ingezet om emoties te verwerken. Een mooi voorbeeld is het verhaal van koning Saul. Hij liet een herderszoon, die bekendstond om zijn mooie spel, aan het hof komen. Wanneer Saul werd geplaagd door ‘kwade geesten’, moest de jongen voor hem spelen.”
Ook later in de geschiedenis bleef muziek een belangrijke rol spelen. “In de middeleeuwen werd muziek gebruikt tegen kwalen, maar tijdens de Verlichting verdween dat idee. Pas in de 20e eeuw herontdekte de geneeskunde de kracht van muziek, mede door een veranderende kijk op de mens: we begrijpen nu beter hoe belangrijk de omgeving, en dus ook cultuur, is bij genezing.”
Aan de slag met muziek als vrijwilliger
Voor vrijwilligers en zorgverleners zijn er tal van manieren om met muziek aan de slag te gaan. “Een ‘songbook van het leven’ is een mooi project: samen zoeken naar muziek die belangrijke herinneringen oproept. Contactkoren voor mensen met dementie helpen hen via bekende liedjes opnieuw verbinding te maken met hun naasten.” Zelf is Leen erg gevoelig voor het geluidsklimaat in zorginstellingen. “Als er tegelijk een radio, tv en andere geluiden zijn, maakt dat mensen onrustig. Daar bewust mee omgaan kan al een groot verschil maken.” Haar belangrijkste advies? “Wees receptief. Als iemand niet reageert op een liedje, blijf er dan niet aan vasthouden. De kracht van muziek zit in de beleving en die moet altijd op maat zijn van de persoon voor je.”
Verdere verdieping
• Zelf op zoek naar een muziektherapeut? Neem een kijkje op www.musictherapy.be, de website van de beroepsvereniging voor muziektherapeuten.
• “A Comprehensive Guide to Music Therapy” Tony Wigram
• “Vaktherapie de podcast” te beluisteren op Spotify
